Pygmalion anno 2002

(Dit artikel verscheen eerder in het tijdschrift SociaaL, 2002/4, 12-15)

Het schoonheidsideaal is van alle tijden. De mode, de media en de maatschappij in haar geheel dringen jongeren vaak een onrealistisch schoonheidsideaal op. Mieke Vogels , Vlaams minister voor Welzijn en Gelijke Kansen lanceerde rond Valentijn een campagne rond de thematiek : het schoonheidsideaal en eetstoornissen. Ze maakte de resultaten van een onderzoek naar eetstoornissen bekend en kondigde initiatieven aan om de mentaliteit omtrent de 'ideale maten' te helpen veranderen.

Indien de geschiedenis van Pygmalion vandaag geschreven zou worden, werd het niet zozeer een verhaal over het veranderen van Eliza Doolittles spraakgebruik, kleding of omgangsmanieren, als wel het veranderen van haar gezicht en lichaam. In het boek 'De schone schijn : overwin het keurlijf van het schoonheidsideaal' van Dr. Judith Rodin (1) maakt de auteur melding van een eigentijds herscheppingsverhaal, een sprookje dat werkelijkheid geworden is . De held is hier een plastisch chirurg die zijn echtgenote als de volmaakte vrouw ziet, omdat hij haar heeft gemaakt tot wat ze nu is. Hij veranderde haar borstgrootte, verwijderde vet uit haar onderlichaam, zorgde voor een platte buik en gladde dijen, schaafde langs chemische weg de zomersproeten van haar gezichtshuid, voerde een oogcorrectie uit en liet het puntje van haar neus omhoog wijzen. 'Ik onderga deze operaties met plezier' vertrouwt ze de verslaggever toe. 'Per slot van rekening ben ik een afspiegeling van mijn man en zijn talenten. Hij houdt van mij omdat ik mezelf ben, maar ook door al datgene wat hij heeft gedaan om mij er beter uit te laten zien '.
Van facelifts tot wonderdiëten proberen vrouwen (en hoe langs hoe meer ook mannen) in steeds grotere aantallen het schoonheidsideaal te benaderen, zij het vaak nogal op een paniekerige manier en in hun eigen nadeel. We onderwerpen onszelf en onze kinderen aan steeds duurdere en ingewikkelde behandelingen en geven massa's geld uit om de ideale schoonheid te benaderen. Als we zo verder gaan wordt plastische chirurgie even gewoon als orthodontie. De boodschap waaraan wij allen worden blootgesteld is dat schoonheid een kwestie van inspanning is. Het niet bereiken van dit doel is simpelweg een gevolg van te weinig inzet.

Sleutel tot succes ?

Daaraan wordt gekoppeld dat schoonheid de sleutel is tot succes, tot promotie, tot huwelijks- , relatie- en persoonlijk geluk. En volgens onderzoek hebben ze zelfs niet eens ongelijk. Onze maatschappij geeft nu eenmaal de voorkeur aan aantrekkelijke mensen en ieder individu doet daar ijverig aan mee. Geen wonder dat wij ons tegenwoordig zoveel zorgen maken over ons uiterlijk en ons tot het uiterste inspannen om zo goed mogelijk voor de dag te komen. Er is de voorbije decennia heel wat onderzoek verricht naar de betekenis van de aantrekkelijkheid voor individu en maatschappij. Zo heeft onderzoek (2) in de jaren negentig aangetoond dat zowel mannen als vrouwen een advertentie hoger beoordelen wanneer het model fysiek aantrekkelijk is, dan wanneer het model fysiek onaantrekkelijk is. Het effect was het grootst bij lage betrokkenheid, m.a.w. als er geen directe aanleiding is om iets te gaan kopen, kun je makkelijker mensen overtuigen door het aangeprezen product te koppelen aan fysiek aantrekkelijke personen. Ander onderzoek heeft aangetoond dat fysieke aantrekkelijkheid opmerkelijke voordelen oplevert in schoolsituaties, in het maatschappelijke leven, bij het vinden van een job, bij het krijgen van publieke belangstelling .Zelfs in de politiek hebben vrouwen tegenwoordig meer kans als ze passen in de 'babe-cultuur' van de programma's . Dat de media hier een enorme rol in spelen is overduidelijk. Er blijkt ook dat 'fysiek aantrekkelijk zijn' positieve invloed heeft op sociale aanpassing, geluksgevoelens, inzicht in de eigen persoonlijkheid, maatschappelijke attitude en zelfs gevoel voor humor. Sigall & Landy hebben aangetoond dat men zelfs positieve karaktertrekken toeschrijft aan een man die een romantische binding heeft met een aantrekkelijke vrouw, hoewel hijzelf niet aantrekkelijk is. In een ander onderzoek bleken in de groep der geslaagde huwelijken aantrekkelijke mensen te overwegen. (3) De mate waarin we aantrekkelijk zijn is blijkbaar van enorm belang voor een aantal kernpunten van ons leven. De kans om een levensgezel(in) te vinden wordt erdoor bepaald, evenals de job die men kan krijgen, het slagen op school en misschien zelfs de vrijspraak voor de rechtbank. Ook dit laatste werd in een gefingeerde onderzoekssituatie door boven genoemde auteurs aangetoond. Een aantrekkelijke dame kreeg een mildere straf voor eenzelfde misdrijf dan een onaantrekkelijke dame . De wijze waarop anderen ons zien, ons zelfvertrouwen, onze geluksgevoelens en onze persoonlijkheid worden sterk beïnvloed door ons uiterlijk..
De mode, de media en de maatschappij in haar geheel dringen jongeren daarbij vaak een onrealistisch schoonheidsideaal op. Het lijkt er wel op dat meisjes of vrouwen die geen maatje 38 hebben, door de maatschappij scheef bekeken worden. Daarnaast is het 'ideaal' van strakke billen, platte buik en grotere borsten meer dan ooit 'in'. In populaire TV-programma's worden vrouwen met een maatje meer belachelijk gemaakt.. Sluwe adverteerders spelen dan weer in op de trend en promoten allerlei middeltjes om af te slanken en dokters worden overspoeld met vragen van meisjes om drastisch te vermageren of om hun borsten te vergroten. Ook
mannen, alhoewel in mindere mate, worden geconfronteerd met de maatschappelijke druk om er goed uit te zien en voelen zich verplicht om iets aan hun lichaam te doen.
Eerder onderzoek van de faculteit pedagogie van de Universiteit van Gent wees uit dat de helft van de tienermeisjes hun uiterlijk vaak onder de noemer 'problemen' rangschikken. Zowel tien-, vijftien- als twintigjarige meisjes zeggen dat ze 'ontevreden' zijn over hoe ze er uit zien. Jongeren voelen zich niet goed in hun vel en lopen het risico om lichamelijke en geestelijke stoornissen te vertonen.
Minister Vogels lanceerde aan de vooravond van Valentijn een campagne (4) rond de problematiek van het heersende schoonheidsideaal. Mag het iets realistischer?
Het is bijna onmenselijk om van jongeren - én volwassen - te vragen dat ze moeten beantwoorden aan de 'ideale' maten. Dat kan leiden tot extreemgedrag: ofwel extreem bezig zijn met het lichaam en het gewicht; ofwel alle grenzen en regels van gezonde voeding overboord gooien en zo de eigen gezondheid op het spel zetten.
Ze liet een onderzoeksopdracht uitvoeren door de Stuurgroep Eetstoornissen onder leiding van Prof. W. Vandereyken (Faculteit Psychologie, K.U.Leuven).(5) De onderzoekster An Vandeputte deed een grootschalige enquête bij een brede waaier aan welzijns- en gezondheidswerkers met als belangrijkste vragen : Hoeveel meisjes of vrouwen tussen 12 en 25 jaar met een eetstoornis komen er jaarlijks in de welzijns- en gezondheidszorg terecht. Hoe gebeurt de screening ? Welke hulpverlening wordt voorgesteld en/of uitgevoerd ?
Voor het merendeel werden Centra voor Leerlingenbegeleiding (CLB's) en de Centra voor Geestelijke Gezondheidszorg (CGG's) bevraagd. Maar ook een steekproef van huisartsen, psychologen en psychiaters werd betrokken.

Resultaten

Er werden meer dan 100 enquêtes naar de verschillende vestigingsplaatsen van de CLB's gestuurd. Daarvan kwam meer dan de helft van terug. Er werd vooral gepeild naar het medisch onderzoek dat de CLB-artsen hadden uitgevoerd in het afgelopen jaar bij meisjes uit het derde middelbaar onderwijs: in 16% van de gevallen werd een objectief gewichtsprobleem
vastgesteld (9% overgewicht, 7% ondergewicht), één op zes meisjes van vijftien dus. In algemene termen kan men stellen dat 1% van de tieners lijdt aan anorexia nervosa, 3 à 5% aan boulemie en 10% aan overgewicht, waarbij een vierde daarvan het gevolg zou zijn van een verborgen eetstoornis. Van alle meisjes tussen 12 en 20 jaar lijdt 5% aan een eetstoornis die ernstige fysieke of psychische schade kunnen veroorzaken. Van alle tienermeisjes vindt maar liefst 50% hun uiterlijk 'een probleem'. Jongens maken maar 1% uit van de jongeren met eetstoornissen. Zij willen vooral vermageren om sportiever, gespierder over te komen.
Er bleek uit het onderzoek evenwel dat het opsporen van eetstoornissen niet zo eenvoudig is, want de zorgverstrekkers hebben vaak niet veel kaas gegeten van anorexia, boulemie en vooral de verborgen eetstoornissen (in feite boulemie, gecombineerd met streng diëten, veel sporten en/of zelfopgewekt braken).
"De CLB-artsen hebben hier duidelijk nood aan een betere training in het ondervragen van de leerlingen (gewicht en lengte meten is immers onvoldoende voor de diagnose)", stelt onderzoekster An Vandeputte vast. "Verder volgen zij slechts een vijfde van de leerlingen met een eetstoornis op en verwijzen ze het merendeel naar de huisarts, al weet deze vaak geen raad met deze problematiek zoals blijkt uit een enquête bij een steekproef van 200 huisartsen. Zij pogen dan op hun beurt door te verwijzen maar weten vaak niet naar wie. Een aantal komt bij een CGG terecht." Uit de enquête bij de Centra Geestelijke Gezondheidszorg (CGG, waar
regionaal een laagdrempelige hulpverlening voorzien is door een team van psychiater, psycholoog en maatschappelijk werker) blijkt dat een eetstoornis wordt vastgesteld bij 10 à 15% van de vrouwelijke cliënten die er zich aanmelden. "Ook hier is veel vraag naar bijscholing en nood aan informatie over behandelingsmogelijkheden", stelt Vandeputte. Ongeveer een derde van de patiënten met een eetstoornis wordt door het CGG doorverwezen naar een psychiater of psycholoog die meer deskundig is in deze problematiek. Maar vaak is men niet goed op de hoogte van waar de deskundigen op dit vlak te vinden zijn. Een groot aantal psychiaters en psychologen voelt zich immers niet thuis in deze problematiek, zo blijkt uit de enquête.
Uit het onderzoek kwam naar voor dat er veel nood is aan bijscholing.Het project 'jongeren met eetstoornissen' bevatte daarom ook naast het onderzoeksdeel een belangrijk luik vorming.
Voor de CLB's werden twee studiedagen georganiseerd met het accent op herkenning en preventie van eetstoornissen. Daarnaast vonden nog drie afzonderlijke workshops in kleinere groepen plaats. Voor de vorming van CGG-medewerkers werd gekozen voor vijf thematische workshops per provincie. Hier lag meer de nadruk op de diagnostische problemen, het motiveren tot en uitvoeren van een behandeling, en de begeleiding van de ouders. Uit de evaluaties van al deze vormingsdagen bleek enerzijds een zeer grote interesse in de problematiek en anderzijds de sterke behoefte aan voortgezette vorming op het vlak van de behandeling.

Conclusies en nieuwe initiatieven

Zowel uit de enquête als deze vormingsdagen kwam duidelijk naar voor dat de meeste hulpverleners beseffen dat eetstoornissen een ernstige problematiek vormen."Eetstoornissen zijn een grote bedreiging voor de gezondheid van jongeren, zowel fysiek (omdat ze orgaanschade, groeivertraging en hormonale onevenwichten kunnen veroorzaken) als psychisch (omdat ze tot neerslachtigheid en prikkelbaarheid leiden)" aldus onderzoekster An Vandeputte. Alleen weet men niet altijd hoe en op welke manier er mee moet worden omgegaan. Daarnaast is het duidelijk dat het brede thema van het 'schoonheidsideaal' meer dan nooit actueel is. Jongeren vinden hun eigen uiterlijk vaak problematisch. Wanneer men spreekt van anorexia nervosa wordt al te snel gedacht aan een skeletachtige figuur en boulimie wordt dan weer stereotiep geassocieerd met zwaarlijvigheid. In werkelijkheid is er een belangrijke groep jongeren die niet tot beide 'groepen' hoort maar wel een 'verborgen' eetstoornis heeft. Meestal gaat het om meisjes voor wie de vermageringswens tot een obsessie is geworden: ze eten zeer eenzijdig, slaan maaltijden over, doen extreem aan fitness of sport. Dit is echter niet lang vol te houden en tussendoor vervallen ze toch in de 'zonde' van het snoepen of een echte eetbui, maar dan stiekem. Om het verdikkingseffect hiervan te voorkomen of om nog sneller te kunnen vermageren gaan velen over tot zelfopgewekt braken of de inname van laxeermiddelen. Dit alles gebeurt echter in het geheim en zolang het gewicht niet te opvallend verandert, blijft een dergelijk gestoord eetgedrag verborgen voor de omgeving. De jongeren zelf beseffen niet het gevaar voor hun gezondheid en hebben dan ook niet direct een hulpvraag; anderen zijn te beschaamd om over hun eetprobleem te praten.

Initiatieven van minister Vogels

Vlaams minister Vogels lanceerde rond Valentijn een campagne om iets aan de problematiek te gaan doen. Volgende initiatieven staan op haar verlanglijstje.

1. De minister heeft aan het VIG (Vlaams instituut voor Gezondheidspromotie; de officiële partner van de minister) gevraagd een methodiek te ontwikkelen voor de CLB's en de CGG's om tiener te leren omgaan met hun lijf. Bedoeling is dat het VIG vormingspakketten en preventieve acties ontwikkelt voor al wie met jongeren in contact komt.
2. Dit jaar komt er nog een grootschalige sensibilisatiecampagne over 'het schoonheidsideaal' specifiek gericht naar jongeren. Daarin zullen de huidige 'ideale maten' in vraag worden gesteld. Slogans als 'Mag het een maatje meer zijn' of 'Ik heb een extra large en dan ?' moeten jong en oud overtuigen dat fysieke schoonheid ook niet het een en al zijn. De minister wil wel niet voor overgewicht pleiten. In de hele campagne zal gezonde voeding én aandacht voor een gezond lichaam centraal blijven staan. Maar het lijkt dat er teveel meisjes en jongens zich door een aangepraat schuldgevoel laten leiden om toch maar iets te doen en ene dieet na het andere uit te proberen. Ook roken om slank te blijven wordt vaak op die manier onterecht misbruikt met alle gezondheidsrisico's van dien.
3. Mieke Vogels nodigt nog voor de zomer vertegenwoordigers van modellenbureaus, productiehuizen, uitgeverijen, redacties van modebladen, jongerenmagazines, vrouwen- en mannenbladen en TV-programma's uit voor een Ronde Tafel. Bedoeling is om tot een morele
code te komen waarbij bijvoorbeeld afgesproken kan worden om meer realistische maten als 'ideaal' voor te stellen en meer de 'modale Vlaming' in beeld te brengen.
4.Begin maart besteedt ook het Vlaams parlement aandacht aan het onderwerp. Dan houdt het parlement hoorzittingen met experts.

Reacties vanuit de mode- en mediawereld.

Vanuit de mode- en mediawereld(6) erkent men het probleem maar niet helemaal. Het is nu eenmaal zo dat voor hen reclame-inkomsten en oplage belangrijker zijn en mooie mensen verkopen nu eenmaal beter. Johan Faes ziet Tanja Dexters en co dan ook liever op de cover van P-Magazine, hoewel hij Mieke Vogels uitdaagt om in badpak op hun cover te gaan staan. Er zijn ook rubrieken in de bladen waar gewone lezeressen tussen 17-40 zich kunnen tonen. Dat moeten niet allemaal 'missen met ideale maten ' zijn. Voor de medewerkers uit de sector komt de discussienota van Vogels echter te laat. De modewereld is al langer met het probleem bezig. De graatmagere modellen zijn voor een deel van catwalk verdwenen. Maar wie bepaalt het schoonheidsideaal. Het is een feit dat vrouwen altijd iets mooier willen zijn, maar het is maar waar men zelf de grens legt. Een ideaal is iets dat net boven je hoofd zweeft. Het wordt pas een probleem als het te ver van je af staat. Eetstoornissen hebben vaak met controle te maken. Meisjes die nergens controle over hebben, willen wél controle over hun eigen lichaam hebben. Problemen omtrent schoonheid zitten dus veel dieper.
Het probleem vanuit de mode- en mediawereld willen oplossen is dan ook naïef, vinden de persmensen. Maar het wil niet zeggen dat men er niet aan wil meewerken en men zal zeker ingaan op de vraag van Mieke Vogels om een sensibilisering op gang te brengen. Je mag het echter ook niet beperken tot de vrouwenbladen, ook reclame, televisie, films, programma's zoals Big Brother en Temptation Island werken op rolmodellen. Het zal van de hele maatschappij een mentaliteitsverandering vragen. Pas als iedereen afstapt van de mythe van de fysieke aantrekkelijkheid, zullen ook mensen met een maatje meer kansen krijgen . Maar dit zal echt niet makkelijk zijn.

Gerard Gielen

(1) Judith Rodin. De schone schijn. Overwin het keurslijf van het schoonheidsideaal.Utrecht. Uitgeverij Kosmos, 1993.
(2) De Troyer Marcia. De invloed van fysieke aantrekkelijkheid in de reclame : theoretische en experimentele studie, met betrokkenheid als moderator. Licentiaatverhandeling. KULeuven, Fac. psychologie , 1994
(3) Van Renynghe de Voxvrie, Charles, Het belang van fysieke aantrekkelijkheid en de rol van aantrekking in de partnerkeuze. Licentiaatverhandeling, KULeuven, Fac. Soc. Wet, 1988.
(4) Valentijnsboodschap : mag het iets realistischer ? Persbericht Mieke Vogels, 12 februari 2002
(5) An Vandeputte. Professionalisering van preventie en hulpverlening van jongeren met eetstoornissen.KULeuven, Stuurgroep eetstoornissen. Faculteit Psychologie. 2002
(6) We vragen Mieke Vogels om in badpak te poseren. Reacties in Het Belang van Limburg, 13 febr. 2002, p. 4

Terug naar indeling achtergrondsinformatie