Inleiding boek 'Onaantrekkelijk?

Het eerste waardoor wij aangesproken worden wanneer wij iemand ontmoeten is de fysieke verschijning. Zelfs voordat wij met iemand kennismaken, voelen wij waarschijnlijk reeds een zekere aantrekkingskracht of afkeer. Als de betrokkene van de juiste leeftijd en sekse is, kan dat in hoge mate bepalend zijn voor mogelijke seksuele en romantische verwikkelingen. Naarmate wij iemand beter leren kennen, kan onze eerste indruk zich wijzigen. Wij ontdekken bijvoorbeeld dat de betrokkene talenten bezit die zijn tekortkomingen op het gebied van uiterlijk schoon voor een deel opheffen. Maar hoezeer wij echter iemand ook kunnen vergeven dat hij of zij lelijk is, het blijft een feit dat moeilijk te vergeten is. De fysieke aantrekkelijkheid is het meest zichtbare en meest toegankelijke kenmerk van een persoon en heeft een belangrijke informatiewaarde. Het wordt dan ook frequent, hoewel vaak onbewust, als criterium gebruikt om zich een oordeel te vormen over een persoon. We zijn daarom ook allemaal meer geobsedeerd door ons uiterlijk dan we eigenlijk willen toegeven. Dit is zeker geen teken van ijdelheid of verwaandheid. Bekommerd zijn om het uiterlijk is vanuit bovenstaand oogpunt heel normaal, zelfs levensnoodzakelijk. Het belang dat onze samenleving hecht aan fysieke aantrekkelijkheid blijkt telkens weer uit de beeldende kunst, de literatuur, films, advertenties en andere massamedia. De sprookjesprinses, de seksbom uit Hollywood of het gebruinde sportieve meisje dat boven op de motorkap van een sportwagen een Cola drinkt, zijn allemaal kleine variaties op een culturele norm die ons een leven lang wordt opgedrongen.


Fysiek aantrekkelijke kinderen zijn meer populair bij klasgenootjes en onaantrekkelijke kinderen worden het meest gepest. Leerkrachten geven betere punten aan het werk van aantrekkelijke kinderen en hebben hogere verwachtingen omtrent hen, wat dan weer leidt tot betere prestaties. Aantrekkelijke sollicitanten hebben meer kansen om een job te vinden en een hoger salaris te verdienen. In rechtbanken werden aantrekkelijke mensen minder snel schuldig bevonden en als ze schuldig waren kregen ze lichtere straffen. De vooringenomenheid ten aanzien van aantrekkelijkheid blijkt zeer sterk. Bijna alle experimenten die ooit in dit kader uitgevoerd werden, tonen een duidelijke invloed van het aantrekkelijke uiterlijk op succes in alle mogelijke situaties. Begin jaren 1970 introduceerde Dion (Dion et al., 1972) het stereotype 'wat mooi is, goed is', naar aanleiding van de Griekse filosofe Sappho die dit reeds eeuwen voor Christus verkondigde. We kunnen hier vanuit onze vaststellingen aan toevoegen : 'wat lelijk is, slecht is'. Het 'wat mooi is, is goed' stereotype is een irrationeel, maar diep geworteld vooroordeel, dat stelt dat aantrekkelijke mensen ook andere gewenste eigenschappen bezitten zoals hogere intelligentie, meer competentie, betere sociale vaardigheden, meer zelfvertrouwen of zelfs morele waardigheid. Als men het aan iemand vraagt, wordt het ten stelligste ontkend, maar het is onweerlegbaar dat het principe nu meer dan ooit heel sterk leeft in onze huidige samenleving. Niet voor niets was en is nog steeds de goede fee/prinses altijd beeldmooi en de boze stiefmoeder lelijk. Geen wonder dat we ons tegenwoordig zoveel zorgen maken over ons uiterlijk, zo gevoelig zijn voor complimentjes of kritiek over hoe we eruit zien en ons tot het uiterste inspannen om zo goed mogelijk voor de dag te komen door te sporten, diëten, cosmetica, kleding en recent plastische chirurgie.

Bezorgdheid over het uiterlijk is geen uniek verschijnsel van deze moderne Westerse beschaving. Iedere periode in de geschiedenis had zijn eigen schoonheidsstandaarden omtrent mooi of lelijk en een duidelijk beeld van de ideale fysieke aantrekkelijkheid. Maar de druk om zo mooi mogelijk voor de dag te komen, is nog nooit zo groot geweest als nu en daar is de enorme explosie van de massamedia verantwoordelijk voor. In de 19e eeuw betekende schoonheid een eng corset dragen, wat gepaard ging met ademhalings- en digestieve problemen. Nu ondergaan we gruwelijke diëten , matten we onszelf af in fitnesscentra, afslanktunnels of spelen we met onze gezondheid door gevaarlijke medicijnen te slikken of vetverwijderende operaties te ondergaan. Niet zozeer wijzelf, maar vooral onze portemonnee wordt er meestal opmerkelijk dunner door. Het kan heel ver gaan. Zowel in 2002 als in 2003 overleed een vrouw tijdens een liposuctie, een zogenaamd onschuldige vetverwijderende schoonheidsbehandeling. Er zijn nog nooit zoveel borstvergrotingen geweest als in deze tijd. Meisjes vragen als cadeau aan hun ouders een borstvergroting, terwijl ze vroeger tevreden waren met een nieuwe fiets. Het fenomeen van anorexia en andere eetstoornissen is schrikwekkend hoog. Nieuwe ziektebeelden duiken op zoals body dysmorphic disorder (BDD), een fenomeen waar we 20 jaar geleden nog amper van gehoord hadden.

Vooral vooruitgang in technologie en de massamedia hebben ervoor gezorgd dat normale gezonde bekommernissen omtrent het uiterlijk tot obsessies hebben geleid. Dankzij de media zijn we gewoon geworden aan extreem rigide en uniforme standaarden van schoonheid. Televisie, reclamepanelen, tijdschriften, enz. zorgen ervoor dat we voortdurend mooie mensen zien, meer dan we onze familie, vrienden en buren zien, meer dan onze grootouders in hun hele leven bij elkaar zagen. Exceptioneel er goed uitzien wordt voor iedereen normaal en bereikbaar aanzien. Maar de standaarden van schoonheid worden alsmaar moeilijker en moeilijker om te bereiken, vooral voor vrouwen. Het huidige slankheidsideaal dat vrouwen wordt voorgeschoteld is hoogstens haalbaar voor 5% van alle vrouwen. Ook mannen kunnen er niet meer onderuit. Voor hen ontstaan specifieke afslankclubs, schoonheidscentra, aparte kledinglijnen, enz. In Amerika spreekt men over het Adoniscomplex, waarbij mannen tot het uiterste gaan om een bodybuilderslichaam te bezitten.


Schoonheid is onbelangrijk zeggen vriendelijke mensen die onaantrekkelijke mensen willen opbeuren. Het gaat erom of je aardig bent, vriendelijk, invoelend. Een mooi gezicht, een aantrekkelijk figuur, het is allemaal niet zo belangrijk. Een goed hart, een sympathiek karakter, dat zijn zaken die veel belangrijker zijn. Het is het innerlijke wat telt en niet het uiterlijke. Opvallend is dat het meestal aantrekkelijke mensen zijn die dit zeggen. Natuurlijk is dit gegeven voor 100% waar, maar diegenen die dit beweren hebben toch ongelijk. Zou Marilyn Monroe even succesvol en geliefd zijn geweest als ze minder aantrekkelijk zou zijn geweest? Zou Tom Cruise net zoveel films hebben kunnen maken als zijn neus scheef had gestaan of zijn oren te groot zouden zijn geweest? Met andere woorden : hoe belangrijk is uiterlijk in ons leven? Het eerste beeld dat men zich van iemand kan vormen, is dat op basis van het uiterlijk. En vaak wordt er naar aanleiding van dit uiterlijk meteen een oordeel gevormd. Een net geklede vrouw maakt een betere indruk dan een vrouw in oude, versleten, niet bij elkaar passende kleding. Maar is het nu ook zo dat het uiterlijk waarmee je geboren bent, de manier waarop je beoordeeld wordt, beïnvloedt? Worden er positievere persoonlijkheidskenmerken verwacht bij aantrekkelijke mensen dan bij onaantrekkelijke mensen? Onderzoek suggereert ons dat dit zo is !


Het is onweerlegbaar dat de invloed van fysieke aantrekkelijkheid in sociale contacten heel diepgaand is, maar ook op persoonlijk vlak heeft fysieke aantrekkelijkheid verregaande consequenties. Onderzoek heeft aangetoond dat persoonlijkheidskenmerken zoals assertiviteit,verlegenheid, betrokkenheid, introvertie of extravertie, tevredenheid met zichzelf, enz. in verregaande mate worden bepaald door het uiterlijk. Vooral de wijze waarop we onszelf zien, de mate waarop de anderen ons zien en hoe ze op ons reageren en de mate waarin wij denken dat de anderen ons zien zijn van belang voor ons persoonlijk welbevinden en geluksgevoelens.
Wie aantrekkelijk is heeft meer kans op een succesvol persoonlijk, sociaal en professioneel leven. Een aantrekkelijk iemand geniet vanaf de geboorte meer sympathie, krijgt meer mogelijkheden en wordt op velerlei domeinen positief beoordeeld. De 'verblindende schoonheid' blijkt een sociale realiteit te zijn, dat wist men in vorige eeuw al. (Berscheid &Walster, 1975). Een lelijk iemand wordt op velerlei vlakken gediscrimineerd. Als kind worden ze niet alleen gepest, als volwassenen gaan we liever om met mooie mensen. Onaantrekkelijke mensen krijgen praktisch geen kansen in de media om te verschijnen in tijdschriften of op televisie, we zien ze nooit in reclame, zelfs bij gewone Tv-programma's (series, nieuws, kwissen, …) zijn ze eerder uitzondering dan regel. Bij de partnerkeuze mogen ze al tevreden zijn dat ze iemand vinden, hoe die er ook uitziet en ook voor jobs trekken ze vaak aan het kortste eind.


In de jaren 70 en 80 van de vorige eeuw werd er enorm veel onderzoek gedaan naar de effecten van de fysieke aantrekkelijkheid, maar sindsdien is het lange tijd verwaarloosd. Af en toe duiken er wel gepopulariseerde programma's op televisie op (Telefacts, Zomerkoppen, …), maar het blijft daar meestal bij vage veronderstellingen. Vanuit wetenschappelijk oogpunt ontbreekt het aan een goed gefundeerde theorie en de fysieke aantrekkelijkheid lijkt als onderzoeksobject moeilijk operationaliseerbaar. Wat is immers precies aantrekkelijk? Wat is schoonheid? Wat is mooi en lelijk? Daarnaast speelt vermoedelijk ook de angst dat zwart-op-wit zou bewezen worden welke verregaande invloed de fysieke aantrekkelijkheid heeft op ons leven. Kan men moreel aanvaarden dat er een soort van genetisch bepaalde relatie bestaat tussen de fysieke verschijning en bepaalde persoonlijkheidseigenschappen. Ook nu nog ondervonden we veel tegenkanting bij ons onderzoek. Reacties die we op straat tijdens ons onderzoek sprokkelden waren : "Wat je wil bewijzen, weet toch iedereen. Dat is al eeuwen zo. Er is toch niets tegen te doen.'; 'Het is allemaal niet zo rampzalig. Mooie mensen zijn bevoordeeld, so what? Als een mooie vrouw wil profiteren van haar schoonheid , is dat toch haar goed recht. Als een lelijke lelijk wil blijven, doet ze het haar eigen aan ! ' 'Als je naar reclame kijkt en je ziet rottend voedsel, heb je dan nog zin om zoiets te kopen. Het is toch normaal dat ze in reclame alleen maar mooie mensen opvoeren.' 'Waarom doe je niets tegen de discriminatie van dikke boeken, dat is even onzinnig?';'Onrecht is een deel van de wereld en heeft altijd bestaan. Er zijn toch ook rijke mensen en arme mensen. Daar wordt toch ook niks tegen ondernomen. Migranten worden pas echt gediscrimineerd en dat is allemaal veel erger'. De laatste opmerking gaf ons toch een wrang gevoel. Natuurlijk zijn er nu eenmaal ongelijkheden in de wereld, maar armoede en ras zijn erkende discriminaties. Er worden heel wat middelen geïnvesteerd en acties ondernomen om deze discriminaties tegen te gaan. Via allerlei campagnes en welzijnsacties worden we erop gewezen dat dit onrecht bestaat. De samenleving moet toleranter worden, zegt men, er moeten meer kansen komen voor sociaal zwakkeren of voor allochtonen. Er zijn zelfs wetten die racisme verbieden. Maar er zijn geen programma's die lelijke mensen vooruit helpen, die de ongelijkheid in kansen van fysiek onaantrekkelijke mensen in de maatschappij in vraag stellen. Neen, integendeel, je moet er maar voor zorgen dat je aantrekkelijker wordt door fitness, kleding, make-up, plastische chirurgie of maar meer tevreden leren zijn met je eigen lichaam.

Onaantrekkelijkheid is al jaren een verborgen miskende handicap. Het doet mensen in stilte lijden en er psychisch onderdoor geraken. Lelijke mensen komen niet op straat. Ze komen niet in het nieuws. Ze kwijnen weg, worden depressief, houden hun problemen voor zich, plegen zelfmoord… Vanaf hun geboorte zijn ze al geconfronteerd met het onrecht van uitsluiting. Mooie kindjes worden meer geknuffeld dan lelijke ,wijst Amerikaans onderzoek uit. Als kind werden ze gepest, pas als laatste gekozen bij de verdeling van een spel, als tiener werden ze afgewezen als ze op iemand verliefd werden, want ze waren te lelijk. Bij een screentest voor presentatiewerk op televisie, is hun stem zogezegd niet helder genoeg…. Nooit wordt rechtstreeks gezegd dat iemand te lelijk is. Niemand zoekt de oorzaak bij het uiterlijk bij zelfdoding : hij of zij was vereenzaamd, legde moeilijk contacten, is niet sociaal en spraakzaam genoeg, zijn partner heeft hem laten zitten, hij/zij zat al jaren met zichzelf in de knoei…Natuurlijk zijn dit de échte redenen voor de suïcide. Maar wat lag aan de basis? Het is immers onbeleefd als je iemand op zijn uiterlijk afrekent omdat hij/zij lelijk is. Dit maakt dat het probleem al eeuwenlang miskend wordt en miskend zal blijven. Ook een bescheiden boekje als dit zal dit proces helaas niet kunnen stoppen.


Patzer (1985) verwoordde het twintig jaar geleden als volgt :'Het kan zijn dat we op zekere hoogte niet willen weten dat er meer sympathie uitgaat naar mooie vrouwen dan naar lelijke. Dit lijkt immers ondemocratisch. En in een democratische samenleving willen we er graag van uit kunnen gaan dat men door hard te werken en dankzij een hoge motivatiegraad bijna alles kan verwezenlijken. Maar helaas kan hard werk een lelijke vrouw niet mooi maken. Omwille van dat vermoeden blijven sociaal-psychologen misschien liever geloven dat uiterlijk schoon slechts vertoon is en vermijden ze wetenschappelijk onderzoek uit angst dat deze overtuiging zal ontkracht worden….'
Het zou oneerlijk zijn om niet te vermelden dat er wel degelijk inspanningen gebeuren. Er was de lovenswaardige campagne van ex-minister Gelijke Kansen Mieke Vogels in 2002 rond 'Ik mag gezien worden'. Helaas bleef het bij een dure en volgens sommigen zelfs misplaatste mediacampagne en werden er geen middelen vrijgemaakt voor onderzoek en preventie. Er zijn een aantal knappe websites voor aanvaarding van dik zijn in Vlaanderen en Nederland. Er is de wedstrijd Miss Large, zelfhulpgroepen, enz.

De laatste jaren is er in Engeland en vooral in Amerika een beweging op gang gekomen rond het overdreven belang van het uiterlijke in het maatschappelijke leven. Slogans zijn 'Turn beauty inside out!', 'Everybody is OK', 'The good stuff is on the inside'. Vooral de discriminatie van dikke mensen wordt aangeklaagd, de grote invloed van de media die overdreven ideale schoonheidsbeelden propagandeert en de gevolgen voor het lichaamsbeeld van jongeren. Er verschenen in de VS enkele interessante video's en boeken met programma's voor kinderen rond eetgedrag, uiterlijk, manieren om met je eigen lichaam tevreden te leren zijn, over BDD, enz.. Vooral onderzoek rond lichaamsbeelden en invloed van media erop wordt regelmatig beschreven in toonaangevende Amerikaanse wetenschappelijke tijdschriften. Talrijke Engelstalige websites zijn actief. In Vlaanderen en Nederland is het thema voorlopig erg weinig bespreekbaar en krijgen we de indruk dat wetenschappers er hun neus voor op trekken als zijnde irrelevant. Hier en daar gebeuren kleinschalige onderzoeken, maar veel aandacht krijgt het niet. Onderzoeksmiddelen voor het thema zijn onbestaande.

In dit boek willen we de voornaamste gegevens over de thematiek in kaart brengen. Ingewijden zullen een aantal oudere onderzoeken herkennen en zich afvragen waarom ze hier opnieuw aangehaald worden. Het zou echter niet consequent zijn de historisch belangrijke wetenschappelijke expertise niet te vermelden, ook al dateert ze uit de jaren 1965-1990 van vorige eeuw ,zijn de gegevens ietwat uit de tijd en zijn er bij een aantal experimenten onderzoekstechnische bezwaren te opperen. We hebben ze aangevuld met recent onderzoek. Het merendeel komt uit Engelstalige wetenschappelijke literatuur en er zijn beperkte onderzoeksgegevens uit Nederland en Duitsland. Naast het bundelen van informatie, brengen we ook verslag uit van een eigen onderzoek dat gebeurde door een projectgroep derdejaarsstudenten graduaat orthopedagogie van de Katholieke Hogeschool Limburg. Enerzijds was er een bevraging van 3387 Vlamingen en Nederlanders. De anonieme enquêtes werden ingevuld op straat, in treinen, in winkelcentra, op enkele beurzen, op enkele kantoren van bedrijven en in avondscholen voor volwassenen.

De commentaren bij het onderzoek bij de gewone man in de straat waren voor het merendeel positief. Dit was voor ons een opsteker. Daarnaast brachten de studenten specifieke vragenlijsten naar voorzieningen voor jeugdhulpverlening (bijzondere jeugdzorginstellingen en afdelingen kinderpsychiatrie) waar zowel de begeleiders als de jongeren bevraagd werden. Hoewel de medewerking hier om praktische en deontologische redenen iets moeilijker verliep, zijn er toch heel wat onderzoeksgegevens voorhanden om hieruit voor de thematiek conclusies te trekken. Bij dit boek wordt een CD-ROM geleverd. De CD-ROM is eenvoudig van opzet en lay-out en kan met eender welke recente internetbrowser (vb Microsoft Explorer) geopend worden. Ze bevat naast verdiepende achtergrondsinformatie bij de thematiek, ook de volledig uitgeschreven onderzoeksrapporten van de drie deelonderzoeken en alle oorspronkelijke Excell en Accessbestanden. Tenslotte vindt u op de CD-ROM een aantal direct bruikbare werkmodellen om zowel bij uzelf als bij jongeren (van kleuters tot tieners) activiteiten op te zetten rond de thematiek van onaantrekkelijkheid. Er is een knap stripverhaal van Peter Olaerts over een dikke jongen die gepest wordt omwille van zijn uiterlijk. De Nederlandse popgroep 'Sterk Water' gaf ons de toestemming om hun lied 'Lelijk' in MP3-formaat op te nemen. We mochten het levensverhaal van een anorexia-patiënte publiceren. Anderen zorgden voor leuke tekeningen bij de gedichten en verhalen op de CD-ROM. We willen er nog op wijzen dat u op website http://www.onaantrekkelijk.be de meest recente informatie over de thematiek kan vinden en aanvullingen die bij de publicatie van dit pakket niet beschikbaar waren.

We willen vooraf nog een terminologische opmerking maken. Doorheen het boek worden de begrippen schoonheid, mooi zijn, aantrekkelijkheid, lelijk en onaantrekkelijk door elkaar gebruikt. Met de studenten waren er bij de voorbereiding van het onderzoek heftige discussies over het terminologiegebruik. Eigenlijk geraakten we er niet uit. Een studente vond dat iemand die uiterlijk schoon is, toch lelijk kan zijn en omgekeerd. Schoon en lelijk zijn daarenboven geen twee uiterste begrippen maar eerder twee polen van een continuüm van heel mooi tot heel lelijk. Iedereen zit wel ergens op de lijn. Daarenboven is de appreciatie van schoonheid subjectief en relatief. Wat is werkelijk aantrekkelijk en onaantrekkelijk? Het waren zware discussies. Een andere studente merkte op dat een glimlach op een doorsnee gezicht zeer aantrekkelijk kan zijn, terwijl ze oordeelde dat een mooi gezicht met een grimas opeens bijzonder lelijk kan overkomen. We geven toe dat het geen gemakkelijke start voor dit onderzoek was. Op een bepaald ogenblik hebben we de knoop doorgehakt en ervoor geopteerd om het begrip 'onaantrekkelijk' eerder dan het begrip 'lelijk' te gebruiken. We bedoelen dan daar iemand mee die fysiek onaantrekkelijk is, m.a.w. iemands wiens uiterlijk , zijn of haar lichaam eerder afstoot dan aantrekt. Met 'lelijk' willen we zeker niemand etiketteren of beledigen. Voor ons persoonlijk zit echte schoonheid in de mens en niet aan de mens. Maar in de praktijk van het samenleven wordt het onderscheid helaas wel gemaakt. Voor het onderzoek vonden we onaantrekkelijk een meer omvattende term, maar ook andere begrippen worden omwille van het leescomfort gebruikt.